Pam bod Cymru’n bwysig ar ran Hinsawdd, Natur a Chyfiawnder Cymdeithasol

Mae Cymru yn gwynebu groesffordd yn y cyfnod cyn etholiadau’r Senedd, gyda pholau piniwn yn awgrymu y bydd Llafur yn colli’r mwyafrif sydd wedi’i gynnal ers 1999. A fydd hyn yn arwain y ffordd i agenda gynyddol flaengar ac economi werdd newydd, neu a fydd yn ildio i rethreg ofn a rhaniad? Gallai’r hyn sy’n digwydd yng Nghymru ar y 7fed o Fai 2026 osod y naws ar gyfer Gorllewin Ewrop dros y blynyddoedd i ddod.

Gwlad o Gymunedau Cysylltiedig

Fel un o’r cenhedloedd Celtaidd, mae ein pobl wedi’u hymgorffori yn eu tir.  Mae traddodiad dwfn o undod cymunedol, sy’n aml yn gysylltiedig â chymunedau diwydiannol ac ôl-ddiwydiannol, yn darparu tir ffrwythlon ar gyfer mobileiddio a chydweithio.

Mae cymorth cydfuddiannol, grwpiau cymunedol a mudiadau undebau llafur wedi meithrin diwylliant o gefnogaeth gydweithredol, ac mae gwytnwch diwylliannol wedi bod, o ran cadwraeth yr iaith, hunaniaeth a chelfyddydau Cymreig, yn aml wrth wyneb ymylu cymdeithasol neu wleidyddol. Fel y dangosir gan yr Eisteddfod Genedlaethol, yr ŵyl ddiwylliannol fwyaf yn Ewrop. Yn yr un modd, mae’r Cymry yn rhoi pwysigrwydd arbennig i werthoedd cynhenid, gan gynnwys cydraddoldeb, undod â natur, a diogelu’r amgylchedd, o’i gymharu ag eraill ledled y DU.  Gan nodi bod y gwerthoedd hyn yn cael eu graddio uchaf yn fyd-eang, er gwaethaf ymdrech prynwriaeth tuag at unigoliaeth.

Mae’r sylfaen ddiwylliannol gref hon yn creu sylfaen gadarn i sbarduno gweithredu cymunedol lleol.

Tir sy’n gyfoethog mewn adnoddau naturiol

Mae gan Gymru rôl hanfodol i’w chwarae hefyd mewn gweithredu hinsawdd leol. Mae Cymru yn enwog am ei thir sy’n gyfoethog mewn adnoddau naturiol o’i mynyddoedd i’w thraethau. Gyda thraean o ddwysedd poblogaeth Lloegr, mae 94% o’r tir yn dir naturiol neu’n fferm, gan ddarparu cyfle sylweddol i wasanaethau ecosystemau a datrysiadau ar sail natur i gefnogi’r DU cyfan a thu hwnt.

Mae ein bryniau a’n cronfeydd dŵr yng Nghanolbarth Cymru eisoes yn darparu’r dŵr yfed ar gyfer dinasoedd Birmingham a Lerpwl, gyda phiblinell arfaethedig i gyflenwi Basn Tafwys. Mae’r calonnau ôl-ddiwydiannol i’r Gogledd a’r De hefyd yn cofleidio economi newydd trwy dechnolegau ynni adnewyddadwy a chynhyrchu dur gwyrdd ym Mhort Talbot. Ar ben hynny, mae Cymru yn allforiwr net o ynni i’r DU ac mae wedi cynyddu cynhyrchu trydan adnewyddadwy 10 gwaith yn fwy ers 2004.  Mae gan y genedl y potensial i fod yn uwch-bŵer ynni adnewyddadwy.

Mae Llywodraeth Flaengar wedi bod ar flaen y gad o ran gweithredu fyd-eang

Mae Llywodraeth flaengar Cymru wedi gwerthfawrogi cyfoeth adnoddau naturiol a’r hanes diwylliannol cyfoethog hwn, drwy ddeddfwriaeth nodedig fel Deddf Cenedlaethau’r Dyfodol 2015, fframwaith ysbrydoledig sydd wedi’i fabwysiadu gan y Cenhedloedd Unedig a 143 o wledydd.  Cymru hefyd oedd y genedl gyntaf yn y byd i ddatgan argyfwng hinsawdd yn ffurfiol.  Mae’n ymuno â Llywodraethau blaengar eraill Seland Newydd, y Ffindir, Canada, yr Alban a Gwlad yr Iâ ym mhartneriaeth Llywodraethau Economi Lles (WEGo) wrth rannu arbenigedd ac arferion polisi trosglwyddadwy i hyrwyddo adeiladu Economïau Lles.

Mae’r amgylchedd gwleidyddol blaengar hwn yn creu’r amodau ar gyfer prosiectau sy’n dangos arfer gorau byd-eang o gynllunio gweithredu hinsawdd cydgysylltiedig a theg. Er enghraifft, datblygwyd Ras i Sero Cymru: Rhaglen arloesol ar sail y fenter fyd-eang i weithredu cynlluniau sero net uchelgeisiol ar draws pob lefel o’r gymdeithas, gan Climate Cymru a’i bartneriaid. Arweiniodd y prosiect at fabwysiadu Ras i Sero gan bob un o’r 14 parc cenedlaethol yn y DU.

Yn wyneb deinameg fyd-eang heriol, mae straeon llwyddiant o’r fath yn darparu templedi ar gyfer ailadrodd cyflawniad penderfynol a chynhwysol, y gellir eu hailadrodd ar lefel genedlaethol ac is-genedlaethol.

Ond mae amodau’n amserol ar gyfer poblyddiaeth asgell dde

Fodd bynnag, mae hanes echdynnu wedi gadael Cymru fel un o’r gwledydd mwyaf disbyddedig o ran natur ledled y byd.  Ar ben hynny, gyda rhai o’r lefelau gwaethaf o amddifadedd cymdeithasol (Mae 1 o bob 5 yng Nghymru bellach yn byw mewn tlodi), mae cymunedau mewn perygl o rethreg poblyddiaeth ymrannol.

Mae naratif ariannol poblyddiaeth yn gosod tanwydd ffosil ar ochr y mwyafrif a chost sero net fel baich i bobl gyffredin. Ond mae cymunedau ledled Cymru yn gwynebu pwysau diffyg gweithredu newid hinsawdd trwy ddigwyddiadau llifogydd difrifol, tanau gwyllt a dyfrffyrdd llygredig. Mae tai teras Fictoriaidd ac eiddo gwledig wedi’u llwydni ac wedi’u hinswleiddio’n wael hefyd yn cyfrannu at filiau ynni uchel. Mae cynnydd mewn costau byw yn gwaethygu’r pwysau ariannol hwn, ac mae’n parhau i fod yn brif fryder pleidleiswyr ledled y DU.

Mae cymdeithas sifil wedi’i danariannu a’i hanwybyddu dan bwysau cynyddol

Mae tanfuddsoddiad cronig wedi cyfrannu ymhellach at fwy o gyfyngiadau ar gymunedau lleol.  Mae Cymru’n derbyn traean o’r lefelau cyllid dyngarol o’i gymharu â sector amgylcheddol yr Alban. Ar ben hynny, mae mwy o ddibyniaeth ar grantiau’r Loteri a’r Llywodraeth yn gadael trydydd sector Cymru yn agored i siglenni gwleidyddol ac yn cael ei danwasanaethu mewn ymgyrchu, eiriolaeth a gwaith polisi.

Mae lefelau cyllid isel wedi arwain at bwysau cynyddol ar gymdeithas sifil i lenwi’r bylchau mewn darpariaeth. Mae elusennau bach ar lawr gwlad yn adnabod eu cymunedau orau ac yn hanfodol i ddyfodol cymdeithasol, gwleidyddol ac economaidd y DU. Ond maen nhw’n wynebu ‘storm berffaith‘ o gostau cynyddol a galw cynyddol. Ar ben hynny, dim ond 17% o fudiadau gwirfoddol Cymru sy’n elusennau, ond mae 95% o grantiau yn gofyn am statws elusennol, sy’n eu gwahardd rhag cael mynediad i’r mwyafrif helaeth o grantiau.

Mae pob un yn cyfrannu at wydnwch gwael o fewn y sector a chymunedau’n parhau i fod heb gefnogaeth.

Mae Climate Cymru ar y rheng flaen o ran Mobileiddio’r Mudiad Hinsawdd

Er gwaethaf yr amgylchedd ofnadwy hwn, mae cymunedau’n hunan-drefnu ac yn parhau i fod yn obeithiol. Rydym yn falch iawn o gefnogi dros 400 o grwpiau sy’n cwmpasu dyfnder ac ehangder Cymru, gan gynnwys 200 o ddigwyddiadau cymunedol ar gyfer Wythnos Werdd Fawr a’r lobi dorfol Gweithredwch Nawr am y Dyfodol.

Mae cymunedau ledled y genedl yn dweud wrthym eu bod yn awyddus i wneud mwy, a gyda mwy o allu, gallent ymhelaethu ar eu heffaith, gan sicrhau bod mudiad hinsawdd Cymru yn adlewyrchu amrywiaeth ei phobl. Mae ein model capasiti rhaeadru yn ymateb i anghenion cymunedau heb lawer o adnoddau trwy rannu sgiliau gyda’n rhwydwaith, o gymorth codi arian i arbenigedd cyfathrebu. Fodd bynnag, gwyddom mai dim ond diferyn yn y môr yw hyn wrth rymuso a hwyluso gweithredu lleol.

Mae etholiadau Mai yn foment wleidyddol hanfodol wrth sicrhau’r mudiad hinsawdd fyd-eang

Bydd etholiadau’r Senedd sydd i ddod ym mis Mai 2026 yn brawf ar gyfer yr ymateb i bolareiddio cynyddol oherwydd cyfryngau cymdeithasol gwenwynig, rhagolygon economaidd gwael a phoblogaethau rhwystredig a dig sy’n gwybod nad yw’r system bresennol yn gweithio er budd iddynt.

Mae’r ddau opsiwn pleidleisio, sy’n adlewyrchu tuedd tuag at ‘newid’ yn y Llywodraeth, y ddau yn dibynnu ar ymdeimlad cryf o hunaniaeth genedlaethol a balchder yng Nghymru, gyda Phlaid Cymru a Reform DU yn symud ymlaen yn gyflym o’r chwith a’r dde ymylon i gystadlu am reolaeth Llywodraeth Cymru yn y dyfodol. Etholiadau 2026 fydd y cyntaf gyda chynrychiolaeth gyfrannol a’r mwyaf pwysig ac ansicr yn wleidyddol ers degawdau. 

A all Cymru ddangos bod naratif o newid cadarnhaol, eco-gyfeillgar yn gallu ennill etholiadau, gan roi hyder i bleidiau’r DU fod yn feiddgar ar hinsawdd, natur a chyfiawnder cymdeithasol mewn etholiadau yn y dyfodol? Neu a fydd Cymru yn cael ei nodi fel enghraifft o fethiant?

Gydag ychydig o gefnogaeth gall ein rhwydwaith amddiffyn a hyrwyddo pontio cyfiawn

Mae bron pob un o’r materion allweddol ar gyfer hinsawdd a natur wedi’u datganoli – trafnidiaeth, adeiladau, amaethyddiaeth, addysg a’r rhan fwyaf o’r portffolio ynni. Mae mentrau a mandadau ledled y DU yn golygu bod llawer o gyhoeddiadau, ymgyrchoedd a gweithgareddau yn amherthnasol i Gymru. Mae mudiad hinsawdd sy’n benodol i Gymru, sy’n berthnasol i bobl Cymru, yn hanfodol ar gyfer pryniant y cyhoedd yng Nghymru ac mae’n fecanwaith i gydweithio’n effeithiol â gwledydd cartref eraill, ymgyrchoedd a sefydliadau ledled y DU.

Mewn mannau eraill, mae ymgyrchwyr yn treulio llawer o’u hamser a’u hadnoddau yn ceisio cael eu neges wedi’i glywed gan benderfynwyr allweddol. Yng Nghymru, mae gwleidyddion llawer mwy hygyrch, yn enwedig i Climate Cymru oherwydd pwysau ac amrywiaeth ein rhwydwaith o bartneriaid. Mae gennym gyfnewidiadau e-bost rheolaidd, cynhyrchiol gyda phenderfynwyr allweddol a chyfarfodydd ar bynciau allweddol. Mae sicrhau bod gweithredu ar newid yn yr hinsawdd yn parhau i fod wrth wraidd llunio polisïau, wrth gyflawni pontio cyfiawn i’n cymunedau ledled Cymru.

Beth bynnag y bydd pobl Cymru yn dewis pleidleisio, bydd Climate Cymru yn parhau i hyrwyddo straeon bob dydd ysbrydoledig am wydnwch lleol a gweithredu yn yr hinsawdd. Bydd y lleoedd rydyn ni’n byw – ein cymdogaethau, ein strydoedd a’n hysgolion yn parhau i fod yn safleoedd dychymyg enfawr ac yn mynd i’r afael â heriau cymdeithasol mawr i bobl a natur. 

I gael rhagor o wybodaeth am ein partneriaid amrywiol, newid naratif a gwaith eiriolaeth ewch i www.climate.cymru